آتش سوزی یکی از خطرناک ترین حوادثی است که می تواند در عرض چند دقیقه جان و مال انسان ها را تهدید کند. اهمیت مقابله سریع و درست با آتش به قدری بالا است که امروزه استفاده از خاموشکننده های دستی (کپسول های آتش نشانی) در منازل، ادارات، کارگاه ها و حتی خودروها به یک الزام ایمنی تبدیل شده است.
اما موضوع مهم این است که همه آتش سوزی ها شبیه یکدیگر نیستند؛ منبع آتش می تواند چوب، کاغذ، مایعات قابل اشتعال مانند بنزین و روغن یا حتی از تجهیزات برقی باشد. به همین دلیل خاموش کننده ها در انواع مختلفی طراحی شده اند و هرکدام کارایی مخصوص به خود را دارند.
در ادامه به صورت کامل با انواع خاموش کننده ها، ویژگی، مزایا و کاربرد هر یک آشنا می شویم تا در شرایط بحرانی و آتش سوزی بتوانیم بهترین خاموش کننده را انتخاب کنیم.
دسته بندی آتش سوزی ها
موفقیت در اطفای حریق فقط به داشتن خاموش کننده وابسته نیست، بلکه درک درست از ماهیت آتش و نوع سوختی که می سوزد نقش اصلی را ایفا می کند. به همین دلیل، سازمان های بین المللی آتش نشانی آتش ها را بر اساس نوع ماده سوختنی به کلاس های مختلف تقسیم کرده اند. هر کلاس ویژگی های خاص خود را دارد و به خاموش کننده مناسب نیاز دارد.
کلاس A جامدات سوختنی
این دسته شامل موادی است که پس از سوختن خاکستر باقی می گذارند؛ مانند چوب، کاغذ، مقوا، پارچه و برخی پلاستیک ها و این نوع آتش سوزی ها اکثر مواقع در منازل، مدارس و دفاتر اداری رخ می دهند و معمولاً با آب یا خاموش کننده های پودری کنترل می شوند.
کلاس B مایعات قابل اشتعال
آتش سوزی ناشی از بنزین، گازوئیل، روغن، گریس، الکل و رنگ ها در این گروه قرار دارد. این آتش ها به سرعت گسترش می یابند، دود غلیظ تولید می کنند و خطر انفجار نیز وجود دارد. برای مهار آن ها نباید از آب استفاده کرد، بلکه خاموش کننده های فوم، پودر و گاز یا CO2 گزینه های ایمن تری هستند.
کلاس C گازهای قابل اشتعال
این کلاس مربوط به آتش سوزی هایی است که از پروپان، بوتان، متان یا گاز طبیعی ناشی می شوند. خطر اصلی آن ها انفجار است و به همین دلیل پیش از هر اقدامی باید جریان گاز قطع شود. استفاده از خاموش کننده های پودری یا CO2 در این شرایط رایج است.
کلاس D فلزات قابل اشتعال
برخی فلزات مانند منیزیم، سدیم، لیتیوم، تیتانیوم و پتاسیم در دماهای بسیار بالا می سوزند. این آتش ها خطرناک ترین نوع حریق هستند و تنها با خاموشکننده های مخصوص فلزات مخصوص فلزات می توان آن ها را مهار کرد. استفاده از آب یا خاموش کننده های معمولی نه تنها مؤثر نیست بلکه انفجار ایجاد می کند.
کلاس K یا F روغن ها و چربی های آشپزخانه
این دسته ویژه آتش سوزی های ناشی از روغن و چربی های پخت و پز است؛ مانند روغن نباتی، زیتون، آفتابگردان و حتی کره حیوانی که در آشپزخانه های صنعتی یا منازل رخ می دهند و برای خاموش کردن آن ها باید از خاموش کننده های مخصوص کلاس K استفاده شود که با ایجاد یک لایه محافظ روی سطح روغن، شعله را خفه می کند و از شعله ور شدن مجدد جلوگیری می شود.
جدول طبقه بندی آتش سوزی
| خاموش کننده مناسب | نوع سوخت | توضیحات | نامگذاری |
| آب، پودر خشک، فوم | جامدات | چوب، کاغذ، پارچه، پلاستیک، مقوا و گردوغبار | کلاس A |
| فوم، CO₂، پودر خشک | مایعات | بنزین، نفت، رنگ، گازوئیل، الکل | کلاس B |
| CO₂، پودر خشک | گازها | پروپان، بوتان، متان و گاز طبیعی | کلاس C |
| پودر مخصوص فلزات | فلزات | منیزیم، سدیم، لیتیوم، تیتانیوم | کلاس D |
| خاموش کننده کلاس K | روغن ها و چربی های آشپزی | روغن نباتی، زیتون، کره، روغن ذرت | کلاس K/F |
نکته مهم این است که همه خاموش کننده ها دارای نماد یا برچسب کلاس های آتش هستند. پیش از خرید یا استفاده، همیشه باید مطمئن شوید که خاموش کننده برای نوع آتش احتمالی در محیط شما مناسب است.
انواع خاموشکننده ها و کاربرد آن ها
شناخت دقیق انواع خاموش کننده های آتش نقش مهمی در انتخاب درست و واکنش سریع هنگام حادثه دارد. هر خاموش کننده برای نوع خاصی از آتش طراحی شده و استفاده نادرست از آن می تواند خطر را بیشتر کند. در ادامه مهمترین خاموشکننده های مورد استفاده را معرفی می کنیم:
۱. خاموش کننده های آب
ساده ترین نوع خاموش کننده ها که با پاشیدن آب تحت فشار، حرارت را کاهش داده و شعله را خاموش میکنند. برای آتش کلاس A (چوب، کاغذ، پارچه و مواد جامد مشابه) مناسب است. به هیچ عنوان در آتش سوزی های الکتریکی یا آتش ناشی از مایعات و گازها استفاده نشود، زیرا خطر گسترش حریق و برق گرفتگی وجود دارد.
۲. خاموشکننده های کف
این خاموش کننده ها با ایجاد لایه ای از کف روی سطح مایع، مانع از تبخیر سوخت شده و شعله را خفه می کنند. برای آتش های کلاس A و B (جامدات و مایعات قابل اشتعال) مناسب است.
۳. خاموش کننده های پودر خشک
یکی از پرکاربردترین انواع خاموشکننده ها هستند. با انتشار پودر شیمیایی، واکنش زنجیره ای آتش را متوقف می کنند. در بیشتر آتش های کلاس A،B و C مؤثر هستند.
۴. خاموشکننده های CO2 دی اکسیدکربن
این نوع خاموشکننده با جایگزین کردن اکسیژن اطراف شعله، آتش را خفه می کند. برای آتش های کلاس B و C و همچنین آتش سوزی های الکتریکی مناسب است، چون رسانای برق نیست. استفاده در فضاهای بسته ممکن است باعث خفگی شود و همچنین خروج سریع CO2 می تواند موجب یخ زدگی اجسام شود.
۵. خاموش کننده های شیمیایی خشک
این خاموش کننده ها با پودرهای شیمیایی مخصوص پر می شوند و علاوه بر آتش های کلاس A، B و C، در آتش سوزی های الکتریکی نیز قابل استفاده هستند. امــا استفاده از آن در فضای بسته ممکن است دید را کاهش دهند و ذرات پودر برای تنفس مضر باشند.
۶. خاموش کننده های شیمیایی تر
مخصوص آتش سوزی های کلاس K (روغن و چربی های آشپزی) است. این خاموش کننده ها با مایع پتاسیم، روی سطح روغن لایه ای صابونی تشکیل می دهند که شعله را خفه کرده و از شعله ور شدن مجدد جلوگیری می کند. برای سایر کلاس ها کاربردی ندارند.
۷. خاموش کننده های هالون (قدیمی)
این خاموشکنندهها با قطع واکنش شیمیایی شعله عمل می کردند و در برابر آتش های A، B و C مؤثر بودند. اما به دلیل آسیب شدید به لایه اوزون، استفاده از آن ها در بیشتر کشورها ممنوع شده و فقط در موارد خاص و تحت نظارت تولید می شوند.
۸. سیستم اسپرینکلر (Sprinklers)
یک سیستم خودکار اطفای حریق که به منبع آب یا ماده خاموش کننده متصل است. با تشخیص گرما یا دود فعال می شود و به سرعت آتش را در مراحل اولیه کنترل می کند. این سیستم نیاز به نصب و نگهداری حرفه ای دارد و تخلیه ناگهانی آب می تواند به تجهیزات حساس آسیب برساند.
هر خاموش کننده برای نوع خاصی از آتش مناسب است. انتخاب درست بین آب، کف، پودر خشک، CO2 یا شیمیایی تر می تواند تفاوت بین یک حادثه کوچک و یک فاجعه بزرگ باشد. همیشه هنگام خرید کپسول آتش نشانی، به کلاس آتش درج شده روی برچسب خاموش کننده دقت کنید.
کلام آخر
آتش سوزی حادث های غیر قابل پیش بینی است، اما با انتخاب درست و به موقع خاموش کننده می توان از یک خطر بزرگ جلوگیری کرد. آگاهی از انواع خاموش کننده ها و کاربرد آن ها برای حفظ جان، مال و امنیت محیط زندگی و کار ضروری است. فراموش نکنید که داشتن کپسول آتش نشانی بدون آموزش و نگهداری صحیح، کافی نیست. پس همیشه علاوه بر انتخاب نوع مناسب، بررسی دوره ای، شارژ به موقع و آموزش شناخت انواع خاموش کننده ها و کاربرد آنها را جدی بگیرید.
سوالات متداول
آیا می توان از یک نوع کپسول برای همه آتش سوزی ها استفاده کرد؟
خیر، هر خاموش کننده برای کلاس خاصی از آتش طراحی شده است.
کپسول آتش نشانی هر چند وقت یک بار باید شارژ شود؟
به طور معمول سالی یک بار باید شارژ و سرویس کامل انجام شود. البته پس از هر بار استفاده، حتی تخلیه جزئی، شارژ مجدد لازم است.
آیا نگهداری کپسول در هوای سرد یا گرم مشکلی ایجاد می کند؟
بله، سرمای شدید ممکن است باعث یخ زدگی یا افت فشار شود و گرمای زیاد هم خطر انفجار و کاهش کارایی را بالا می برد. کپسول باید در دمای متعادل و مکان قابل دسترس نگهداری شود.
از کجا بفهمیم کپسول هنوز سالم و قابل استفاده است؟
با نگاه به فشارسنج می توانید بررسی کنید. اگر عقربه در محدوده سبز باشد، کپسول آماده استفاده است. همچنین بدنه باید سالم باشد و زنگ زده یا آسیب دیده نباشد.
دیدگاه شما در مورد ما